تعریف حداقل قیمت فروش و تفاوت آن با بهای تمامشده کامل
اسفند ۲, ۱۴۰۴هزینه یابی مرحله ای
اسفند ۳, ۱۴۰۴
در این مقاله با سیستم هزینهیابی سفارش کار (Job Costing) آشنا میشویم و نحوه محاسبه بهای تمامشده هر سفارش را مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم. همچنین با محاسبه نرخ جذب سربار، تهیه برگه هزینه سفارش کار و تعیین قیمت فروش نهایی آشنا خواهید شد. در پایان نیز یک مثال عددی کامل برای درک بهتر مفاهیم ارائه شده است.
فهرست مطالب
روشهای هزینهیابی – مقدمهای کاربردی
هدف اصلی هزینهیابی در واحدهای اقتصادی، تعیین بهای تمامشده تولید، کنترل هزینهها و افزایش کارایی عملیاتی است. بدون یک نظام صحیح هزینهیابی، مدیریت نمیتواند تصویر روشنی از ساختار هزینهها داشته باشد و در نتیجه تصمیمگیریهای مالی و قیمتگذاری با عدم دقت همراه خواهد بود.
روشهای هزینهیابی به مجموعهای از تکنیکها و رویکردها گفته میشود که کسبوکارها برای محاسبه هزینه تولید کالا یا ارائه خدمات به کار میگیرند. این روشها نقش اساسی در تحلیلهای مالی، برنامهریزی مدیریتی و تدوین استراتژیهای قیمتگذاری ایفا میکنند.
از آنجا که ماهیت فعالیتها در صنایع مختلف متفاوت است، هر صنعت متناسب با نوع تولید و فرآیند عملیاتی خود، روش هزینهیابی خاصی را انتخاب میکند. به طور کلی، روشهای هزینهیابی به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
- هزینهیابی سفارش مشخص (Specific Order Costing)
- هزینهیابی عملیاتی یا فرآیندی (Operation / Process Costing)
در روش هزینهیابی سفارش مشخص، هزینهها برای هر سفارش یا پروژه به صورت جداگانه محاسبه میشوند. این روش خود شامل سه زیرمجموعه است:
- هزینهیابی سفارش کار (Job Costing)
- هزینهیابی دستهای (Batch Costing)
- هزینهیابی قراردادی (Contract Costing)
در مقابل، هزینهیابی عملیاتی یا فرآیندی در واحدهایی کاربرد دارد که تولید به صورت مستمر و یکنواخت انجام میشود و هزینهها در مراحل مختلف تولید جمعآوری و تسهیم میگردند.
طبقهبندی این روشها معمولاً به صورت نموداری نمایش داده میشود که ساختار کلی انواع روشهای هزینهیابی را مشخص میکند (مانند شکل زیر).
هزینهیابی سفارش ویژه (Specific Order Costing)
هزینهیابی سفارش مشخص یک روش در حسابداری صنعتی/هزینهیابی است که برای محصولات یا خدمات منحصربهفرد و سفارشی به کار میرود. در این روش، هزینهها برای هر سفارش یا پروژه به صورت جداگانه جمعآوری و ثبت میشوند. نتیجه این کار، ردیابی دقیق هزینهها و قیمتگذاری متناسب با نیازهای هر مشتری است.
طبق تعریف واژهنامه رسمی CIMA (سال 2005)، هزینهیابی سفارش مشخص «روش پایهای هزینهیابی است که در شرایطی به کار میرود که کار شامل قراردادها، کارها (Jobs) یا بچها/دستهها (Batches)ی جداگانه باشد؛ و هر یک از آنها به وسیله یک سفارش یا قرارداد ویژه مجاز و ثبت شده باشند.»
بنابراین، اگر محصولات مطابق شرایط سفارشهای کار، قراردادها یا دستههای تولید به عنوان واحدهای مستقل قابل شناسایی باشند، سازمان مربوطه از روش هزینهیابی سفارش مشخص استفاده میکند.
هزینهیابی سفارش کار (Job Costing)
هزینهیابی سفارش کار یک سیستم حسابداری است که هزینهها را به واحدهای مشخص یا به سفارشها، قراردادها یا دستههای مشخصی از کالاها ردیابی و تخصیص میدهد.
این روش با نامهای دیگری نیز شناخته میشود؛ از جمله:
هزینهیابی سفارش مشخص، هزینهیابی دستور تولید، هزینهیابی دسته سفارش (Job Lot) یا هزینهیابی لات (Lot Costing).
تعریف هزینهیابی سفارش کار از دیدگاه CIMA
بر اساس اصطلاحات انجمن حسابداران مدیریت خبره لندن (CIMA)،
هزینهیابی سفارش کار (Job Costing) «روش پایهای هزینهیابی است که در شرایطی کاربرد دارد که فعالیت شامل قراردادها، سفارشها یا دستههای جداگانهای باشد که هر یک به وسیله یک سفارش یا قرارداد مشخص مجاز شدهاند.»
سفارش کار (Job) به محصول یا خدمتی گفته میشود که بتوان آن را بهسادگی
(یعنی با هزینه معقول) از سایر محصولات یا خدمات متمایز کرد و سازمان تمایل داشته باشد
هزینه مشخصی را به طور جداگانه برای آن ثبت کند.
واحدهایی که بر اساس سفارشهای مجزا تولید انجام میدهند معمولاً
کارگاههای سفارشی (Job Shops) نامیده میشوند.
گزارشی که در سیستم حسابداری برای ثبت هزینههای هر سفارش نگهداری میشود،
برگه هزینه سفارش کار (Job Cost Sheet) یا
کارت هزینه سفارش کار (Job Cost Card) نام دارد.
ویژگیهای هزینهیابی سفارش کار
- هر سفارش در تمام مراحل تولید هویت مستقل خود را حفظ میکند.
- سفارش برای مشتری مشخصی انجام میشود و برای بازار انبوه تولید نمیگردد.
- الگوی تولید تکراری و مستمر نیست.
- تولید تنها پس از دریافت سفارش از مشتری آغاز میشود.
- هر سفارش مطابق با نیازهای خاص مشتری اجرا میشود و به عنوان یک واحد هزینه مستقل در نظر گرفته میشود.
- مدت چرخه تولید معمولاً کوتاه است، اما در سفارشهای بزرگ ممکن است بیش از یک سال طول بکشد.
- برای هر سفارش، برگه هزینه سفارش کار (Job Cost Sheet) تهیه و دفتر ثبت سفارشها (Job Register) نگهداری میشود تا اطلاعاتی مانند قیمت، تاریخ شروع، شرایط خاص و سایر جزئیات ثبت گردد. سود یا زیان پس از تکمیل سفارش محاسبه میشود.
مزایای هزینهیابی سفارش کار
هزینهیابی سفارش کار دارای مزایای زیر است:
- هزینه مواد، دستمزد و سربار برای هر سفارش یا محصول در هر زمان (روزانه، هفتگی یا بنا به نیاز) در حالی که کار در جریان است، قابل دسترسی میباشد.
- پس از تکمیل سفارش، هزینه هر عنصر هزینه فوراً مشخص میشود. همچنین میتوان هزینهها را با قیمت فروش مقایسه کرد تا سودآوری تعیین و درباره ادامه یا توقف تولید برخی محصولات تصمیمگیری شود.
- اطلاعات هزینههای تاریخی هر محصول (بر اساس سفارشها، دوایر یا ماشینآلات) آمار مفیدی برای برنامهریزی تولید آینده و برآورد هزینه سفارشهای مشابه فراهم میکند و در ارائه سریع پیشنهاد قیمت مؤثر است.
- استفاده از نرخهای از پیش تعیینشده سربار، مستلزم بهکارگیری سیستم کنترل بودجهای سربار است و مزایای آن را به همراه دارد.
- هزینههای واقعی سربار با سربار اعمالشده بر اساس نرخهای از پیش تعیینشده مقایسه میشود و در پایان دوره مالی امکان تحلیل انحرافات سربار فراهم میگردد.
- ضایعات و کارهای معیوب به راحتی به سفارش یا محصول مشخص نسبت داده میشوند.
- این روش بهویژه برای قراردادهای Cost Plus و قراردادهایی که قیمت فروش مستقیماً بر اساس هزینه تعیین میشود، بسیار مناسب است.
محدودیتهای هزینهیابی سفارش کار
با وجود مزایای متعدد، هزینهیابی سفارش کار دارای محدودیتهای زیر است:
- اجرای این روش نسبتاً پرهزینه است، زیرا برای شناسایی و ثبت هر عنصر هزینه در ارتباط با هر سفارش و هر دایره، حجم زیادی از امور دفتری و اداری لازم است.
- افزایش فرآیندهای دفتری و ثبتهای متعدد، احتمال بروز خطا را نیز افزایش میدهد.
- هزینههای محاسبهشده—even اگر به سرعت تهیه شوند—ماهیت تاریخی دارند، زیرا پس از وقوع هزینهها ثبت و جمعآوری میشوند.
- هزینههای استخراجشده در سیستم هزینهیابی سفارش کار، بیانگر هزینههای تحققیافته تحت شرایط واقعی عملیات هستند و این سیستم به خودی خود دارای مبنای تحلیلی یا علمی برای پیشبینی نیست.
تهیه برگه هزینه سفارش کار
همانطور که بیان شد، هدف اصلی هزینهیابی سفارش کار، تعیین بهای تمامشده سفارشی است که بر اساس نیاز مشتری تولید میشود. بنابراین لازم است تمامی هزینههای مرتبط با هر سفارش شناسایی و به صورت منظم در قالب
برگه هزینه سفارش کار (Job Cost Sheet) ارائه شوند.
در این برگه، انواع مختلف هزینهها از جمله مواد مستقیم، دستمزد مستقیم و سربار تولید ثبت میشود تا در نهایت کل هزینه سفارش به طور دقیق مشخص گردد.
مجموع هزینههای هر سفارش معمولاً بر اساس اجزای اصلی هزینه محاسبه و ثبت میشود و مبنایی برای تعیین قیمت فروش، محاسبه سود یا زیان و تحلیل عملکرد قرار میگیرد.
اقلام فرآیند تجمیع هزینه در برگه هزینه سفارش کار
در ادامه، اجزای اصلی فرآیند تجمیع هزینهها در برگه هزینه سفارش کار (Job Cost Sheet) توضیح داده میشود:
موادی که در جریان تولید یک سفارش مصرف میشود و بتوان آن را مستقیماً به همان سفارش نسبت داد، مواد مستقیم نام دارد و هزینه مواد مصرفشده، هزینه مواد مستقیم محسوب میشود. این هزینه قابل شناسایی با سفارش است و به صورت مستقیم به سفارش منظور میگردد.
سند اصلی برای محاسبه این هزینه، برگه درخواست/حواله مواد (Material Requisition Slip) است که از طریق آن مقدار مواد مصرفی مشخص میشود.
محاسبه بهای مواد مصرفشده میتواند بر اساس سیاست سازمان و یکی از روشهای قیمتگذاری خروج مواد مانند اولین صادره از اولین وارده (FIFO)، آخرین صادره از اولین وارده (LIFO) یا میانگین انجام شود.
همچنین میتوان هزینه واقعی مواد را با هزینه استاندارد مقایسه کرد تا انحرافات احتمالی مشخص شود. البته چون ماهیت سفارشها ممکن است متفاوت باشد، استانداردسازی دشوار است، اما میتوان برای آن برنامهریزی و تلاش کرد.
◼ هزینه دستمزد مستقیم (Direct Labour Cost):
این هزینه نیز با یک سفارش مشخص قابل شناسایی است و معمولاً با استفاده از کارت/برگه زمان سفارش (Job Time Ticket) محاسبه میشود؛ این برگه زمان صرفشده توسط کارگر روی یک سفارش را ثبت میکند.
در «برگه زمان سفارش»، زمان شروع و پایان کار ثبت میشود و مدت زمان انجام سفارش بهسادگی قابل محاسبه است.
دستمزد معمولاً از طریق ضرب زمان صرفشده در نرخ دستمزد ساعتی محاسبه میگردد.
در این بخش هم میتوان برای زمان استاندارد و نرخ استاندارد معیار تعیین کرد تا مقایسه هزینه واقعی و استاندارد، اطلاعات مدیریتی مفیدی ارائه دهد.
◼ هزینههای مستقیم (Direct Expenses):
هزینههای مستقیمی که مستقیماً قابل انتساب به یک سفارش هستند، به همان سفارش منظور میشوند. برای شناسایی این هزینهها میتوان فاکتورها یا سایر اسناد را با شماره سفارش علامتگذاری کرد تا مبلغ هزینههای مستقیم مربوط به سفارش بهصورت دقیق استخراج شود.
◼ سربار ساخت (Manufacturing Overheads):
تعیین و تخصیص سربار معمولاً چالشبرانگیزترین بخش است؛ زیرا سربار شامل هزینههای غیرمستقیم مرتبط با تولید سفارش است و به دلیل ماهیت غیرمستقیم، معمولاً نمیتوان آن را به طور دقیق به یک سفارش خاص شناسایی و ثبت کرد.
بنابراین سربار بر اساس یک مبنای مناسب به سفارشها تخصیص داده میشود.
برای منظور کردن سربار، معمولاً از نرخهای از پیش تعیینشده جذب سربار استفاده میشود که بر مبنای اطلاعات بودجهای تعیین شدهاند.
در صورت استفاده از نرخهای از پیش تعیینشده، معمولاً جذب کمتر یا بیشتر از واقع (Under/Over Absorption) رخ میدهد؛ بنابراین اصلاح و تعدیل این اختلافات در پایان دوره ضروری است.
این نرخ معمولاً بر اساس دادههای بودجهای تعیین میشود و برای تخصیص سربار به سفارشها مورد استفاده قرار میگیرد.
کار در جریان ساخت (Work in Progress)
پس از تکمیل یک سفارش، با افزودن هزینههای سربار به هزینههای مستقیم،
کل هزینه سفارش محاسبه میشود. به بیان دیگر، سربار به هزینه اولیه (Prime Cost) اضافه میگردد.
در این مرحله، برگه هزینه به عنوان «تکمیلشده» علامتگذاری شده و ثبتهای لازم در دفتر کالای ساختهشده انجام میشود.
اگر سفارشی تا پایان دوره مالی تکمیل نشود، مجموع هزینههای انجامشده برای آن به عنوان
کار در جریان ساخت محسوب میشود.
مانده کار در جریان ساخت پایان دوره، به عنوان موجودی پایان دوره ثبت شده و در ابتدای دوره بعد به عنوان موجودی ابتدای دوره شناسایی میشود.
برای این منظور، حساب جداگانهای تحت عنوان حساب کنترل کار در جریان ساخت نگهداری میشود.
تکمیل سفارشها (Completion of Jobs)
ثبت هزینههای مواد مستقیم، دستمزد مستقیم، هزینههای مستقیم و سربار تولید در برگه هزینه سفارش، به صورت دورهای و در طول اجرای سفارش انجام میشود.
گزارش تکمیل سفارش نشان میدهد که عملیات تولید پایان یافته و از این پس نباید هزینه جدیدی به سفارش اضافه شود؛ در نتیجه برگه هزینه بسته میشود.
پس از تکمیل سفارش، کل هزینه ثبتشده در برگه هزینه سفارش به حساب کالای ساختهشده منتقل میشود. این انتقال با
بدهکار کردن حساب کنترل کالای ساختهشده و
بستانکار کردن حساب کنترل کار در جریان ساخت انجام میگیرد.
برگه یا کارت هزینه سفارش کار (Job Cost Card / Sheet)
هر سفارش به دلیل ماهیت خاص و سفارشی خود با سایر سفارشها متفاوت است. بنابراین برای تعیین بهای تمامشده هر سفارش، لازم است تمامی هزینههای مرتبط با آن به صورت جداگانه ثبت شود.
برای این منظور از برگه یا کارت هزینه سفارش کار استفاده میشود. در این برگه موارد زیر ثبت میگردد:
- مقدار مواد مصرفشده
- ساعات کار صرفشده توسط طبقات مختلف کارکنان
- هزینههای مستقیم دیگر
- سهم سربار تخصیصیافته
این اطلاعات به مدیران کمک میکند تا کل هزینه سفارش،
سودآوری و عملکرد آن را تحلیل کنند.
برگه هزینه سفارش کار (Job Cost Sheet)
| شرح: | شماره مشتری: | شماره مرجع: | شماره سفارش: |
| مقدار تولید: | تاریخ شروع: | تاریخ تحویل: | تاریخ تکمیل: |
| مواد | دستمزد | سربار | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| تاریخ | دایره | شماره حواله | مبلغ | تاریخ | دایره | شماره برگه | مبلغ | تاریخ | دایره | مبنای تخصیص | مبلغ |
| جمع | جمع | جمع | |||||||||
خلاصه هزینه
| عنوان هزینه | برآوردی | واقعی | انحراف |
|---|---|---|---|
| مواد مستقیم | |||
| دستمزد مستقیم | |||
| هزینههای مستقیم | |||
| هزینه اولیه | |||
| سربار کارخانه | |||
| هزینه ساخت | |||
| سربار اداری | |||
| بهای تمامشده تولید | |||
| هزینههای فروش و توزیع | |||
| بهای تمامشده فروش |
| واحدهای تولید شده: | هزینه هر واحد: | توضیحات: |
| تهیهکننده: | بررسیکننده: |
گزارشها در سیستم هزینهیابی سفارش کار
به طور کلی، پس از تهیه برگه هزینه سفارش کار (Job Cost Sheet) معمولاً دو نوع گزارش اصلی تهیه میشود:۱) گزارش سود سفارشهای تکمیلشده
میتوان به صورت ماهانه گزارشی تهیه کرد که سود ناخالص حاصل از تمامی سفارشهایی را که در طول ماه تکمیل شدهاند نشان دهد. این گزارش برای مدیریت مفید است؛ زیرا امکان ارزیابی عملکرد گذشته را فراهم میکند. همچنین اگر سربارهای اداری و هزینههای فروش و توزیع مربوط به سفارش نیز در گزارش لحاظ شود، میتوان به همین روش تحلیل سود خالص را نیز انجام داد.۲) گزارش انحرافات هزینه (Cost Variance Report)
اگر برای سفارشها برآورد هزینه انجام شده باشد، میتوان گزارشی تهیه کرد که انحراف هزینههای واقعی از هزینههای برآوردی را نمایش دهد؛ هدف این گزارش، برجسته کردن اختلافات مهم و انجام بررسی دقیق درباره علل انحرافات است. این گزارش میتواند به صورت جداگانه برای یک سفارش تهیه شود یا به صورت گزارشی برای یک دایره/بخش تنظیم گردد و انحرافات مربوط به تمام سفارشهای انجامشده توسط آن دایره را در یک دوره زمانی نشان دهد.مثال ۱ – مبنای محاسبه قیمت فروش سفارش شماره ۹۶۶۹
به عنوان یک حسابدار صنعتی تازه منصوبشده، مشاهده میکنید که قیمت فروش سفارش شماره ۹۶۶۹ بر اساس اطلاعات زیر محاسبه شده است:
| شرح | مبلغ |
|---|---|
| مواد | ۱۲٫۰۸ |
| دستمزد مستقیم – ۲۲ ساعت × ۰٫۲۵ | ۵٫۵۰ |
| دایرهها: الف – ۱۰ ساعت ب – ۴ ساعت ج – ۸ ساعت | |
| هزینه اولیه (Prime Cost) | ۱۷٫۵۸ |
| بهعلاوه ۳۳٪ روی هزینه اولیه | ۵٫۸۶ |
| جمع کل / قیمت فروش | ۲۳٫۴۴ |
تحلیل حساب سود و زیان سال قبل به شرح زیر است:
| شرح | مبلغ (ریال) | شرح | مبلغ (ریال) |
|---|---|---|---|
| مواد مصرفشده | ۷۷٬۵۰۰ | سربار کارخانه: | |
| هزینههای فروش | الف | ۴٬۰۰۰ | |
| دستمزد مستقیم: | ۲٬۵۰۰ | ب | ۱٬۰۰۰ |
| الف | ۵٬۰۰۰ | ج | ۳۰٬۰۰۰ |
| ب | ۶٬۰۰۰ | ||
| ج | ۴٬۰۰۰ |
- با استفاده از ارقام سال قبل به عنوان مبنا، هزینههای اصلاحشده را محاسبه و ثبت کنید.
- یک برگه هزینه سفارش کار (Job Cost Sheet) تهیه کنید.
- به کل هزینه سفارش، ۱۰٪ سود اضافه کرده و قیمت فروش نهایی را تعیین کنید.
مشاهده پاسخ (حل مثال ۱)
حل:
(الف) برای تهیه برگه هزینه سفارش کار، ابتدا باید نرخ جذب سربار کارخانه برای دایرههای مختلف و درصد هزینه فروش بر اساس اطلاعات سال قبل محاسبه شود.
نرخ جذب سربار بر اساس ساعات کار مستقیم
| شرح | دایره الف | دایره ب | دایره ج |
|---|---|---|---|
| دستمزد مستقیم (سال قبل) | ۵٬۰۰۰ | ۶٬۰۰۰ | ۴٬۰۰۰ |
| نرخ دستمزد هر ساعت | ۰٫۲۵ | ۰٫۲۵ | ۰٫۲۵ |
| ساعات کار مستقیم | ۲۰٬۰۰۰ | ۲۴٬۰۰۰ | ۱۶٬۰۰۰ |
| سربار کارخانه (سال قبل) | ۲٬۵۰۰ | ۴٬۰۰۰ | ۱٬۰۰۰ |
| نرخ جذب سربار هر ساعت کار | ۰٫۱۲۵ | ۰٫۱۶۷ | ۰٫۰۶۳ |
برگه هزینه سال قبل
| شرح | مبلغ (₹) |
|---|---|
| مواد مصرفشده | ۷۷٬۵۰۰ |
| دستمزد مستقیم (الف=۵٬۰۰۰، ب=۶٬۰۰۰، ج=۴٬۰۰۰) | ۱۵٬۰۰۰ |
| هزینه اولیه (Prime Cost) | ۹۲٬۵۰۰ |
| سربار کارخانه (الف=۲٬۵۰۰، ب=۴٬۰۰۰، ج=۱٬۰۰۰) | ۷٬۵۰۰ |
| هزینه ساخت (Works Cost) | ۱٬۰۰۰۰۰ |
| هزینه فروش | ۳۰٬۰۰۰ |
| بهای تمامشده فروش (Cost of Sales) | ۱٬۳۰٬۰۰۰ |
(ب) برگه هزینه سفارش کار سال جاری (سفارش شماره ۹۶۶۹) – به ازای هر واحد
| شرح | محاسبات | مبلغ (₹) |
|---|---|---|
| مواد | ۱۲٫۰۸ | |
| دستمزد مستقیم – دایره الف | ۱۰ ساعت × ۰٫۲۵ = ۲٫۵۰ | ۵٫۵۰ |
| دستمزد مستقیم – دایره ب | ۴ ساعت × ۰٫۲۵ = ۱٫۰۰ | |
| دستمزد مستقیم – دایره ج | ۸ ساعت × ۰٫۲۵ = ۲٫۰۰ | |
| هزینه اولیه (Prime Cost) | ۱۷٫۵۸ | |
| سربار کارخانه – دایره الف | ۱۰ ساعت × ۰٫۱۲۵ = ۱٫۲۵ | ۲٫۴۲ |
| سربار کارخانه – دایره ب | ۴ ساعت × ۰٫۱۶۷ = ۰٫۶۷ | |
| سربار کارخانه – دایره ج | ۸ ساعت × ۰٫۰۶۳ = ۰٫۵۰ | |
| هزینه کارخانه (Factory Cost) | ۲۰٫۰۰ | |
| هزینه فروش | ۲۰ × ۳۰٪ = ۶٫۰۰ | ۶٫۰۰ |
| بهای تمامشده فروش (Cost of Sales) | ۲۶٫۰۰ |
(ج) افزودن ۱۰٪ سود و محاسبه قیمت فروش نهایی
| شرح | محاسبات | مبلغ (₹) |
|---|---|---|
| سود | ۱۰٪ × ۲۶٫۰۰ | ۲٫۶۰ |
| قیمت فروش | ۲۸٫۶۰ |
منابع تکمیلی
- تعریف Job Costing در Investopedia:
Job Costing – Investopedia - مرجع رسمی حسابداران مدیریت:
Chartered Institute of Management Accountants (CIMA)
