گزارشات بهای تمام شده به منظور برنامهریزی و کنترل
بهای تمام شده در مؤسسات تولیدی
در مؤسسات تولیدی، کالاهایی را به فروش میرسانند که خودشان تولید کردهاند. صورت سود و زیان در شرکتهای تولیدی مشابه با مؤسسات بازرگانی تهیه میشود، با این تفاوت که به جای «خرید کالا»، «بهای تمام شده کالاهای ساخته شده» قرار میگیرد. فرم کلی به شرح زیر است:
شرکت تولیدی نمونه
صورت سود و زیان
برای دوره منتهی به ۲۹ اسفند ۱۳۸۹
برای دوره منتهی به ۲۹ اسفند ۱۳۸۹
| فروش خالص | ××× |
| (-) بهای تمام شده کالای فروش رفته | (×××) |
| سود ناخالص | ××× |
| (-) هزینههای عملیاتی (اداری، توزیع و فروش) | (×××) |
| سود عملیاتی قبل از مالیات | ××× |
نحوه محاسبه بهای تمام شده کالای فروش رفته در مؤسسات تولیدی از طریق تهیه گزارش بهای تمام شده کالای فروش رفته به شرح زیر است:
شرکت تولیدی نمونه
صورت بهای تمام شده کالای فروش رفته
برای سال مالی منتهی به ۲۹ اسفند ۱۳۸۹
برای سال مالی منتهی به ۲۹ اسفند ۱۳۸۹
| بهای تمام شده موجودی کالای اول دوره | ××× |
| + بهای تمام شده کالای ساخته شده طی دوره | ××× |
| = بهای تمام شده کالای آماده برای فروش | ××× |
| (-) بهای تمام شده موجودی کالای پایان دوره | (×××) |
| = بهای تمام شده کالای فروش رفته | ××× |
انواع موجودیها در شرکتهای تولیدی
- موجودی مواد اولیه (مواد مستقیم و غیرمستقیم): مواد خامی که هنوز وارد فرآیند تولید نشدهاند.
- موجودی کالای (کار) در جریان ساخت: بهای تمام شده محصولاتی که وارد فرآیند تولید شدهاند ولی هنوز تکمیل نشدهاند.
- موجودی کالای ساخته شده: کالاهایی که فرآیند تولید آنها به اتمام رسیده است.
- موجودی ملزومات مصرفی: اقلامی که در تولید استفاده نمیشوند و در بخشهای اداری، فروش و خدماتی مصرف میگردند (مانند لوازم التحریر).
گزارش بهای تمام شده کالای ساخته شده
گزارش بهای تمام شده کالای ساخته شده در مؤسسات تولیدی به صورت استاندارد زیر تهیه میگردد:
شرکت تولیدی نمونه
گزارش بهای تمام شده کالای ساخته شده
برای سال منتهی به ۲۹ اسفند ۱۳۸۹
برای سال منتهی به ۲۹ اسفند ۱۳۸۹
| موجودی مواد مستقیم در اول دوره | ××× |
| اضافه میشود: بهای تمام شده مواد مستقیم خریداری شده | |
| خرید مواد مستقیم | ××× |
| (-) برگشت از خرید و تخفیفات | (×××) |
| (-) تخفیفات نقدی خرید | (×××) |
| = خرید خالص | ××× |
| + هزینه حمل مواد خریداری شده | ××× |
| = بهای تمام شده مواد مستقیم خریداری شده | ××× |
| = بهای تمام شده مواد مستقیم آماده مصرف | ××× |
| (-) موجودی مواد مستقیم در پایان دوره | (×××) |
| هزینه مواد مستقیم مصرف شده | ××× |
| + هزینه دستمزد مستقیم | ××× |
| + هزینه سربار ساخت | ××× |
| جمع هزینههای تولید | ××× |
| + کالای در جریان ساخت اول دوره | ××× |
| = بهای تمام شده کالای در جریان ساخت طی دوره | ××× |
| (-) کالای در جریان ساخت پایان دوره | (×××) |
| بهای تمام شده کالای ساخته شده طی دوره | ××× |
گزارش مصرف مواد
به بخش اول گزارش بهای تمام شده کالای ساخته شده، «گزارش مصرف مواد» نیز گفته میشود:
شرکت تولیدی نمونه
گزارش مصرف مواد
برای دوره مالی منتهی به ۲۹ اسفند ۱۳۸۹
برای دوره مالی منتهی به ۲۹ اسفند ۱۳۸۹
| موجودی مواد مستقیم در اول دوره | ××× |
| اضافه: بهای تمام شده مواد مستقیم خریداری شده | |
| خرید مواد مستقیم | ××× |
| (-) برگشت از خرید و تخفیفات | (×××) |
| (-) تخفیفات نقدی خرید | (×××) |
| = خرید خالص | ××× |
| + هزینه حمل مواد خریداری شده | ××× |
| = بهای تمام شده مواد مستقیم خریداری شده | ××× |
| = بهای تمام شده مواد مستقیم آماده به مصرف | ××× |
| (-) موجودی مواد مستقیم در پایان دوره | (×××) |
| هزینه مواد مستقیم مصرف شده | ××× |
مثال کامل (شرکت یاس) – با اعداد جدید
اطلاعات زیر مربوط به شرکت یاس در سال ۱۳۹۹ است. مطلوبست تهیه گزارش بهای تمام شده کالای ساخته شده و فروش رفته.
اطلاعات:
مواد مستقیم خریداری شده طی دوره = ۱۵,۰۰۰,۰۰۰ ریال، هزینه حمل = ۱۵۰,۰۰۰ ریال، برگشت از خرید = ۵۰,۰۰۰ ریال.
موجودی کالای در جریان ساخت اول و آخر: ۱,۱۵۰,۰۰۰ و ۱,۵۰۰,۰۰۰ ریال.
دستمزد مستقیم = ۷,۷۰۰,۰۰۰ ریال.
مواد غیرمستقیم = ۱۱۰,۰۰۰، دستمزد غیرمستقیم = ۸۰۰,۰۰۰، آب و برق = ۲۵۰,۰۰۰، تعمیرات = ۱۵۰,۰۰۰، استهلاک = ۷۰۰,۰۰۰.
موجودی مواد مستقیم اول و آخر: ۹۵۰,۰۰۰ و ۱,۲۰۰,۰۰۰ ریال.
موجودی کالای ساخته شده اول و آخر: ۱,۳۹۰,۰۰۰ و ۱,۴۱۵,۰۰۰ ریال.
مواد مستقیم خریداری شده طی دوره = ۱۵,۰۰۰,۰۰۰ ریال، هزینه حمل = ۱۵۰,۰۰۰ ریال، برگشت از خرید = ۵۰,۰۰۰ ریال.
موجودی کالای در جریان ساخت اول و آخر: ۱,۱۵۰,۰۰۰ و ۱,۵۰۰,۰۰۰ ریال.
دستمزد مستقیم = ۷,۷۰۰,۰۰۰ ریال.
مواد غیرمستقیم = ۱۱۰,۰۰۰، دستمزد غیرمستقیم = ۸۰۰,۰۰۰، آب و برق = ۲۵۰,۰۰۰، تعمیرات = ۱۵۰,۰۰۰، استهلاک = ۷۰۰,۰۰۰.
موجودی مواد مستقیم اول و آخر: ۹۵۰,۰۰۰ و ۱,۲۰۰,۰۰۰ ریال.
موجودی کالای ساخته شده اول و آخر: ۱,۳۹۰,۰۰۰ و ۱,۴۱۵,۰۰۰ ریال.
شرکت یاس
گزارش بهای تمام شده کالای ساخته شده و فروش رفته
برای سال مالی منتهی به ۲۹ اسفند ۱۳۹۹
برای سال مالی منتهی به ۲۹ اسفند ۱۳۹۹
| موجودی مواد مستقیم در اول دوره | ۹۵۰,۰۰۰ |
| اضافه: بهای تمام شده مواد مستقیم خریداری شده | |
| خرید مواد مستقیم | ۱۵,۰۰۰,۰۰۰ |
| (-) برگشت از خرید و تخفیفات | (۵۰,۰۰۰) |
| = خرید خالص | ۱۴,۹۵۰,۰۰۰ |
| + هزینه حمل مواد خریداری شده | ۱۵۰,۰۰۰ |
| = بهای تمام شده مواد مستقیم خریداری شده | ۱۵,۱۰۰,۰۰۰ |
| = بهای تمام شده مواد مستقیم آماده مصرف | ۱۶,۰۵۰,۰۰۰ |
| (-) موجودی مواد مستقیم پایان دوره | (۱,۲۰۰,۰۰۰) |
| هزینه مواد مستقیم مصرف شده | ۱۴,۸۵۰,۰۰۰ |
| + هزینه دستمزد مستقیم | ۷,۷۰۰,۰۰۰ |
| + هزینه سربار ساخت (۱۱۰,۰۰۰+۸۰۰,۰۰۰+۲۵۰,۰۰۰+۱۵۰,۰۰۰+۷۰۰,۰۰۰) | ۲,۰۱۰,۰۰۰ |
| جمع هزینههای تولید | ۲۴,۵۶۰,۰۰۰ |
| + کالای در جریان ساخت اول دوره | ۱,۱۵۰,۰۰۰ |
| = بهای تمام شده کالای در جریان ساخت طی دوره | ۲۵,۷۱۰,۰۰۰ |
| (-) کالای در جریان ساخت پایان دوره | (۱,۵۰۰,۰۰۰) |
| بهای تمام شده کالای ساخته شده طی دوره | ۲۴,۲۱۰,۰۰۰ |
| + موجودی کالای ساخته شده اول دوره | ۱,۳۹۰,۰۰۰ |
| = بهای تمام شده کالای آماده برای فروش | ۲۵,۶۰۰,۰۰۰ |
| (-) موجودی کالای ساخته شده پایان دوره | (۱,۴۱۵,۰۰۰) |
| بهای تمام شده کالای فروش رفته | ۲۴,۱۸۵,۰۰۰ |
نکات و روابط موجودیها
- موجودی مواد مستقیم پایان دوره = بهای تمام شده مواد مستقیم خریداری شده + موجودی اول – هزینه مواد مصرف شده.
- بهای تمام شده مواد مستقیم خریداری شده = خرید خالص + هزینه حمل.
- خرید خالص = خرید مواد مستقیم – برگشت از خرید و تخفیفات – تخفیفات نقدی خرید.
- جمع هزینههای تولید = مواد مستقیم مصرف شده + دستمزد مستقیم + سربار ساخت.
- بهای کالای ساخته شده = جمع هزینههای تولید + کالای در جریان ساخت اول – کالای در جریان ساخت آخر.
- بهای کالای فروش رفته = بهای کالای ساخته شده + کالای ساخته شده اول – کالای ساخته شده آخر.
تأثیر تغییرات موجودی بر سود: افزایش موجودی اول دوره (مواد، کالای در جریان ساخت، کالای ساخته شده) باعث افزایش بهای تمام شده کالای فروش رفته و کاهش سود میشود. افزایش موجودی آخر دوره باعث کاهش بهای تمام شده و افزایش سود میگردد.
مثالهای تکمیلی (شرکت الف و ممتاز)
مثال ۲ – شرکت الف: هزینه مواد مستقیم ۱۹۰,۰۰۰، دستمزد مستقیم ۶۵,۰۰۰، سربار ۲۰,۰۰۰، کالای در جریان ساخت اول ۴۵,۰۰۰ و آخر ۱۴۰,۰۰۰. بهای کالای ساخته شده = ۱۹۰,۰۰۰+۶۵,۰۰۰+۲۰,۰۰۰ = ۲۷۵,۰۰۰ + ۴۵,۰۰۰ – ۱۴۰,۰۰۰ = ۱۸۰,۰۰۰ ریال. اگر کالای ساخته شده اول ۱۳۰,۰۰۰ و آخر ۱۳۵,۰۰۰ باشد، COGS = ۱۸۰,۰۰۰ + ۱۳۰,۰۰۰ – ۱۳۵,۰۰۰ = ۱۷۵,۰۰۰ ریال.
مثال ۳ – شرکت ممتاز: جمع هزینههای تولید ۵۰,۰۰۰، افزایش کالای در جریان ساخت پایان دوره نسبت به اول = ۲,۰۰۰ ← بهای کالای ساخته شده = ۵۰,۰۰۰ – ۲,۰۰۰ = ۴۸,۰۰۰. کاهش کالای ساخته شده پایان دوره = ۱,۵۰۰ (یعنی اول بیشتر از آخر) ← COGS = ۴۸,۰۰۰ + ۱,۵۰۰ = ۴۹,۵۰۰ ریال.
مسائل فصل دوم (با حل تشریحی)
مسئله ۱ – شرکت دماوند:
موجودی کالای ساخته شده: اول ۵۰۰,۰۰۰، آخر ۴۶۰,۰۰۰
موجودی کالای در جریان ساخت: اول ۲۰۰,۰۰۰، آخر ۲۲۰,۰۰۰
موجودی مواد مستقیم: اول ۱۲۰,۰۰۰، آخر ۱۰۰,۰۰۰
خرید مواد مستقیم: ۱,۸۰۰,۰۰۰، برگشت و تخفیفات ۵۰,۰۰۰، تخفیفات نقدی ۱۰,۰۰۰، حمل ۳۰,۰۰۰
دستمزد مستقیم: ۱,۱۰۰,۰۰۰، سربار ساخت: ۴,۰۰۰,۰۰۰
حل:
خرید خالص = ۱,۸۰۰,۰۰۰ – ۵۰,۰۰۰ – ۱۰,۰۰۰ = ۱,۷۴۰,۰۰۰
بهای مواد خریداری شده = ۱,۷۴۰,۰۰۰ + ۳۰,۰۰۰ = ۱,۷۷۰,۰۰۰
مواد آماده مصرف = ۱۲۰,۰۰۰ + ۱,۷۷۰,۰۰۰ = ۱,۸۹۰,۰۰۰
مواد مصرف شده = ۱,۸۹۰,۰۰۰ – ۱۰۰,۰۰۰ = ۱,۷۹۰,۰۰۰
جمع هزینه تولید = ۱,۷۹۰,۰۰۰ + ۱,۱۰۰,۰۰۰ + ۴,۰۰۰,۰۰۰ = ۶,۸۹۰,۰۰۰
بهای کالای ساخته شده = ۶,۸۹۰,۰۰۰ + ۲۰۰,۰۰۰ – ۲۲۰,۰۰۰ = ۶,۸۷۰,۰۰۰
بهای کالای فروش رفته = ۶,۸۷۰,۰۰۰ + ۵۰۰,۰۰۰ – ۴۶۰,۰۰۰ = ۶,۹۱۰,۰۰۰ ریال.
موجودی کالای ساخته شده: اول ۵۰۰,۰۰۰، آخر ۴۶۰,۰۰۰
موجودی کالای در جریان ساخت: اول ۲۰۰,۰۰۰، آخر ۲۲۰,۰۰۰
موجودی مواد مستقیم: اول ۱۲۰,۰۰۰، آخر ۱۰۰,۰۰۰
خرید مواد مستقیم: ۱,۸۰۰,۰۰۰، برگشت و تخفیفات ۵۰,۰۰۰، تخفیفات نقدی ۱۰,۰۰۰، حمل ۳۰,۰۰۰
دستمزد مستقیم: ۱,۱۰۰,۰۰۰، سربار ساخت: ۴,۰۰۰,۰۰۰
حل:
خرید خالص = ۱,۸۰۰,۰۰۰ – ۵۰,۰۰۰ – ۱۰,۰۰۰ = ۱,۷۴۰,۰۰۰
بهای مواد خریداری شده = ۱,۷۴۰,۰۰۰ + ۳۰,۰۰۰ = ۱,۷۷۰,۰۰۰
مواد آماده مصرف = ۱۲۰,۰۰۰ + ۱,۷۷۰,۰۰۰ = ۱,۸۹۰,۰۰۰
مواد مصرف شده = ۱,۸۹۰,۰۰۰ – ۱۰۰,۰۰۰ = ۱,۷۹۰,۰۰۰
جمع هزینه تولید = ۱,۷۹۰,۰۰۰ + ۱,۱۰۰,۰۰۰ + ۴,۰۰۰,۰۰۰ = ۶,۸۹۰,۰۰۰
بهای کالای ساخته شده = ۶,۸۹۰,۰۰۰ + ۲۰۰,۰۰۰ – ۲۲۰,۰۰۰ = ۶,۸۷۰,۰۰۰
بهای کالای فروش رفته = ۶,۸۷۰,۰۰۰ + ۵۰۰,۰۰۰ – ۴۶۰,۰۰۰ = ۶,۹۱۰,۰۰۰ ریال.
مسئله ۴ – شرکت زاگرس: جمع هزینه تولید ۵۰۰,۰۰۰، افزایش کالای در جریان ساخت ۱,۰۰۰ ریال، کاهش کالای ساخته شده ۴۰,۰۰۰ ریال (یعنی موجودی اول ۴۰,۰۰۰ بیشتر از آخر). حل: بهای کالای ساخته شده = ۵۰۰,۰۰۰ – ۱,۰۰۰ = ۴۹۹,۰۰۰. COGS = ۴۹۹,۰۰۰ + ۴۰,۰۰۰ = ۵۳۹,۰۰۰ ریال.
مسئله ۶ – شرکت آلفا: موجودی اول مواد ۳۱,۰۰۰، خرید ۴۹,۰۰۰، موجودی پایان دوره = ۳۰% مواد آماده مصرف. مواد آماده مصرف = ۳۱,۰۰۰+۴۹,۰۰۰=۸۰,۰۰۰. موجودی پایان = ۲۴,۰۰۰. مواد مصرف شده = ۸۰,۰۰۰ – ۲۴,۰۰۰ = ۵۶,۰۰۰ ریال.
جمعبندی فصل دوم
- ✅ صورت سود و زیان در شرکت تولیدی نیازمند گزارش بهای تمام شده کالای ساخته شده است.
- ✅ موجودیهای تولیدی شامل مواد اولیه، کالای در جریان ساخت، کالای ساخته شده و ملزومات مصرفی.
- ✅ گزارش مصرف مواد، مبنای محاسبه مواد مستقیم مصرف شده را فراهم میکند.
- ✅ بهای کالای ساخته شده = جمع هزینه تولید + کالای در جریان ساخت اول – کالای در جریان ساخت آخر.
- ✅ بهای کالای فروش رفته = بهای کالای ساخته شده + کالای ساخته شده اول – کالای ساخته شده آخر.
- ✅ تغییرات موجودی اول و آخر مستقیماً بر سود تأثیر میگذارند (راهنمای تحلیل عملکرد).
📇 فلشکارتهای مرور سریع – فصل دوم
روی هر کارت کلیک کنید → پاسخ پشت کارت نمایش داده میشود