تسهیم هزینههای غیر مستقیم تولیدی (سربار ساخت) بر حسب دوایر
مراحل تسهیم هزینههای سربار
در یک شرکت تولیدی، هزینههای سربار ابتدا در دوایر (مراکز هزینه) جمعآوری و سپس به محصولات تخصیص داده میشوند. فرایند تسهیم شامل سه مرحله است:
- تسهیم اولیه سربار: سرشکن کردن هزینههای عمومی کارخانه (مانند استهلاک ساختمان، بیمه، سرپرستی) بین دوایر تولیدی و خدماتی بر اساس مبانی مناسب (مساحت، تعداد پرسنل، ارزش داراییها و …).
- تسهیم ثانویه سربار: تخصیص هزینههای دوایر خدماتی (پشتیبانی) به دوایر تولیدی (و گاهی به سایر دوایر خدماتی) به منظور انباشت تمام سربار در دوایر تولیدی.
- تخصیص نهایی سربار (جذب): منظور کردن سربار دوایر تولیدی به محصولات یا سفارشات (معمولاً از طریق نرخ جذب سربار).
انواع دوایر (مراکز هزینه) در شرکت تولیدی
| ردیف | مرکز هزینه | تولیدی | خدماتی |
|---|---|---|---|
| ۱ | برش | ✓ | |
| ۲ | رستوران | ✓ | |
| ۳ | مونتاژ | ✓ | |
| ۴ | ریختهگری | ✓ | |
| ۵ | حسابداری | ✓ | |
| ۶ | کتابخانه | ✓ | |
| ۷ | تعمیرات | ✓ |
تسهیم اولیه (Primary Allocation)
در تسهیم اولیه، هزینههای عمومی کارخانه (مانند بیمه آتشسوزی، استهلاک ساختمان، سرپرستی) بر اساس مبانی مناسب بین تمام دوایر (تولیدی و خدماتی) سرشکن میشود. به عنوان مثال، اطلاعات شرکت «ب» با اعداد تغییر یافته:
| عنوان هزینه | مبلغ (ریال) |
|---|---|
| بیمه آتشسوزی | ۷۵۰,۰۰۰ |
| هزینه سرپرستی | ۳۰۰,۰۰۰ |
| استهلاک ساختمان کارخانه | ۱,۵۰۰,۰۰۰ |
| دایره | مساحت (مترمربع) | تعداد پرسنل | ارزش دارایی (هزار ریال) |
|---|---|---|---|
| انبار | ۲۴۰ | ۱۲ | ۵۰,۰۰۰ |
| حسابداری | ۳۰ | ۷ | ۸۰,۰۰۰ |
| مونتاژ | ۱۲۰ | ۱۰ | ۱۰۰,۰۰۰ |
| تراشکاری | ۱۰۰ | ۱۲ | ۱۲۰,۰۰۰ |
| ریختهگری | ۱۱۰ | ۱۵ | ۱۵۰,۰۰۰ |
| جمع | ۶۰۰ | ۵۶ | ۵۰۰,۰۰۰ |
سهم انبار = (۵۰,۰۰۰/۵۰۰,۰۰۰)×۷۵۰,۰۰۰ = ۷۵,۰۰۰
سهم حسابداری = (۸۰,۰۰۰/۵۰۰,۰۰۰)×۷۵۰,۰۰۰ = ۱۲۰,۰۰۰
سهم مونتاژ = (۱۰۰,۰۰۰/۵۰۰,۰۰۰)×۷۵۰,۰۰۰ = ۱۵۰,۰۰۰
سهم تراشکاری = (۱۲۰,۰۰۰/۵۰۰,۰۰۰)×۷۵۰,۰۰۰ = ۱۸۰,۰۰۰
سهم ریختهگری = (۱۵۰,۰۰۰/۵۰۰,۰۰۰)×۷۵۰,۰۰۰ = ۲۲۵,۰۰۰
تسهیم هزینه سرپرستی (مبنای تعداد پرسنل): جمع ۵۶ نفر. سهم هر دایره = (تعداد پرسنل آن ÷ ۵۶) × ۳۰۰,۰۰۰.
تسهیم استهلاک ساختمان (مبنای مساحت): جمع ۶۰۰ مترمربع. سهم هر دایره = (مساحت ÷ ۶۰۰) × ۱,۵۰۰,۰۰۰.
پس از تسهیم اولیه، سربار مستقیم هر دایره (مواد غیرمستقیم، دستمزد غیرمستقیم، استهلاک ماشینآلات و …) با سهم هزینههای عمومی جمع میشود تا سربار کل هر دایره به دست آید.
تسهیم ثانویه – روش مستقیم
در این روش، هزینههای دوایر خدماتی مستقیماً و فقط به دوایر تولیدی تسهیم میشود و خدماتی که دوایر خدماتی به یکدیگر ارائه میدهند نادیده گرفته میشود. مثال شرکت اندیشه با دو دایره عملیاتی (ساخت و مونتاژ) و دو دایره خدماتی (رستوران و نگهداری):
| دایره | سربار مستقیم (ریال) | تعداد پرسنل | سطح زیربنا (مترمربع) |
|---|---|---|---|
| عملیاتی ساخت | ۴,۲۰۰,۰۰۰ | ۵۰۰ | ۶۰۰ |
| عملیاتی مونتاژ | ۳,۸۰۰,۰۰۰ | ۴۰۰ | ۴۰۰ |
| پشتیبانی رستوران | ۱,۸۰۰,۰۰۰ | ۲۰۰ | ۱,۰۰۰ |
| پشتیبانی نگهداری | ۱,۲۰۰,۰۰۰ | ۱۰۰ | ۵۰ |
مبنای تسهیم: رستوران بر اساس تعداد پرسنل دوایر تولیدی (۵۰۰+۴۰۰=۹۰۰)، نگهداری بر اساس سطح زیربنای دوایر تولیدی (۶۰۰+۴۰۰=۱,۰۰۰).
| ساخت | مونتاژ | رستوران | نگهداری | |
|---|---|---|---|---|
| سربار اولیه | ۴,۲۰۰,۰۰۰ | ۳,۸۰۰,۰۰۰ | ۱,۸۰۰,۰۰۰ | ۱,۲۰۰,۰۰۰ |
| تسهیم رستوران (۵۰۰/۹۰۰ & ۴۰۰/۹۰۰) | ۱,۰۰۰,۰۰۰ | ۸۰۰,۰۰۰ | (۱,۸۰۰,۰۰۰) | – |
| تسهیم نگهداری (۶۰۰/۱,۰۰۰ & ۴۰۰/۱,۰۰۰) | ۷۲۰,۰۰۰ | ۴۸۰,۰۰۰ | – | (۱,۲۰۰,۰۰۰) |
| جمع نهایی | ۵,۹۲۰,۰۰۰ | ۵,۰۸۰,۰۰۰ | ۰ | ۰ |
تسهیم ثانویه – روش یکطرفه (Step‑down)
در این روش، فرض میشود برخی دوایر خدماتی به سایر دوایر خدماتی به صورت یکطرفه خدمت ارائه میدهند. اولویت تسهیم معمولاً با دایرهای است که هزینه بیشتری دارد یا درصد خدمات بیشتری به دیگران ارائه میدهد. پس از تسهیم، آن دایره از محاسبات حذف میشود. در مثال بالا، هزینه دایره رستوران (۱,۸۰۰,۰۰۰) بیشتر از نگهداری (۱,۲۰۰,۰۰۰) است، بنابراین ابتدا رستوران تسهیم میشود:
| ساخت | مونتاژ | رستوران | نگهداری | |
|---|---|---|---|---|
| قبل از تسهیم | ۴,۲۰۰,۰۰۰ | ۳,۸۰۰,۰۰۰ | ۱,۸۰۰,۰۰۰ | ۱,۲۰۰,۰۰۰ |
| تسهیم رستوران (به نسبت تعداد پرسنل: ساخت ۵۰۰، مونتاژ ۴۰۰، نگهداری ۱۰۰، جمع ۱,۰۰۰) | (۵۰۰/۱,۰۰۰)×۱,۸۰۰,۰۰۰ = ۹۰۰,۰۰۰ | (۴۰۰/۱,۰۰۰)×۱,۸۰۰,۰۰۰ = ۷۲۰,۰۰۰ | (۱,۸۰۰,۰۰۰) | (۱۰۰/۱,۰۰۰)×۱,۸۰۰,۰۰۰ = ۱۸۰,۰۰۰ | جمع پس از رستوران | ۵,۱۰۰,۰۰۰ | ۴,۵۲۰,۰۰۰ | – | ۱,۳۸۰,۰۰۰ |
| تسهیم نگهداری (به نسبت مساحت: ساخت ۶۰۰، مونتاژ ۴۰۰، جمع ۱,۰۰۰) | (۶۰۰/۱,۰۰۰)×۱,۳۸۰,۰۰۰ = ۸۲۸,۰۰۰ | (۴۰۰/۱,۰۰۰)×۱,۳۸۰,۰۰۰ = ۵۵۲,۰۰۰ | – | (۱,۳۸۰,۰۰۰) |
| نهایی | ۵,۹۲۸,۰۰۰ | ۵,۰۷۲,۰۰۰ | ۰ | ۰ |
تسهیم ثانویه – روش دوطرفه (متقابل / ریاضی)
در این روش، خدمات متقابل دوایر خدماتی به یکدیگر به طور کامل در نظر گرفته میشود. برای این کار، معادلات خطی تشکیل شده و هزینه کل هر دایره خدماتی محاسبه میگردد. مثال فراسو با دوایر رستوران (R) و تأسیسات (T):
معادلات:
R = ۳۰۰,۰۰۰ + ۰.۱۰ T
T = ۲۰۰,۰۰۰ + ۰.۰۵ R
حل: R = ۳۰۰,۰۰۰ + ۰.۱۰(۲۰۰,۰۰۰ + ۰.۰۵ R) = ۳۰۰,۰۰۰ + ۲۰,۰۰۰ + ۰.۰۰۵ R → ۰.۹۹۵ R = ۳۲۰,۰۰۰ → R ≈ ۳۲۱,۶۰۸
T = ۲۰۰,۰۰۰ + ۰.۰۵×۳۲۱,۶۰۸ = ۲۱۶,۰۸۰
سپس این هزینههای کل به دوایر تولیدی بر اساس درصد ارائه خدمات تسهیم میشود.
| ساخت | مونتاژ | رستوران (R) | تأسیسات (T) | |
|---|---|---|---|---|
| قبل از تسهیم | ۶۰۰,۰۰۰ | ۴۰۰,۰۰۰ | ۳۰۰,۰۰۰ | ۲۰۰,۰۰۰ |
| تسهیم R (۳۲۱,۶۰۸ به نسبت ۵۰٪ ساخت، ۴۰٪ مونتاژ، ۱۰٪ تأسیسات) | ۱۶۰,۸۰۴ | ۱۲۸,۶۴۳ | (۳۲۱,۶۰۸) | ۳۲,۱۶۱ |
| تسهیم T (۲۱۶,۰۸۰ + ۳۲,۱۶۱ = ۲۴۸,۲۴۱ به نسبت ۶۰٪ ساخت، ۴۰٪ مونتاژ) | ۱۴۸,۹۴۵ | ۹۹,۲۹۶ | – | (۲۴۸,۲۴۱) |
| جمع نهایی | ۹۰۹,۷۴۹ | ۶۲۷,۹۳۹ | ۰ | ۰ |
مسائل (با حل تشریحی و اعداد جدید)
دوایر عملیاتی: ساخت (سربار مستقیم ۱۵,۰۰۰,۰۰۰، پرسنل ۵۰۰، زیربنا ۸۰۰)، مونتاژ (۱۰,۰۰۰,۰۰۰، پرسنل ۳۰۰، زیربنا ۶۰۰)
دوایر خدماتی: رستوران (۲۴,۰۰۰,۰۰۰، پرسنل ۱۰۰، زیربنا ۴۰۰)، تعمیرات (۱۸,۰۰۰,۰۰۰، پرسنل ۲۰۰، زیربنا ۲۵۰)
مبنای رستوران = تعداد پرسنل، مبنای تعمیرات = زیربنا. مطلوب تسهیم به روش مستقیم، یکطرفه و دوطرفه.
راهنمایی: در روش مستقیم: جمع پرسنل تولیدی = ۸۰۰، جمع زیربنای تولیدی = ۱,۴۰۰. سپس سربار رستوران = ۲۴,۰۰۰,۰۰۰ بین ساخت و مونتاژ به نسبت ۵۰۰/۸۰۰ و ۳۰۰/۸۰۰. سربار تعمیرات = ۱۸,۰۰۰,۰۰۰ به نسبت زیربنا ۸۰۰/۱,۴۰۰ و ۶۰۰/۱,۴۰۰. در روش یکطرفه ابتدا دایره با هزینه بیشتر (رستوران) تسهیم میشود (به دوایر تولیدی و تعمیرات). سپس تعمیرات تسهیم میشود. در روش دوطرفه معادلات خطی تشکیل میشود.
دوایر خدماتی رستوران و تأسیسات با درصد ارائه خدمات و سربار مستقیم:
رستوران: سربار ۱۵۰,۰۰۰، به برش ۶۰٪، به تراشکاری ۳۵٪، به تأسیسات ۵٪.
تأسیسات: سربار ۱۷۰,۰۰۰، به برش ۵۰٪، به تراشکاری ۳۰٪، به رستوران ۲۰٪.
حل با روش دوطرفه:
R = ۱۵۰,۰۰۰ + ۰.۲۰ T
T = ۱۷۰,۰۰۰ + ۰.۰۵ R
حل → R = ۱۵۰,۰۰۰ + ۰.۲۰(۱۷۰,۰۰۰ + ۰.۰۵ R) = ۱۵۰,۰۰۰ + ۳۴,۰۰۰ + ۰.۰۱ R → ۰.۹۹ R = ۱۸۴,۰۰۰ → R = ۱۸۵,۸۵۸. T = ۱۷۰,۰۰۰ + ۰.۰۵×۱۸۵,۸۵۸ = ۱۷۹,۲۹۳. سپس تسهیم به دوایر تولیدی بر حسب درصد.
جمعبندی
- ✅ سه مرحله تسهیم سربار: اولیه، ثانویه، نهایی (جذب).
- ✅ دوایر تولیدی (مستقیماً محصول میسازند) و خدماتی (پشتیبانی).
- ✅ روشهای تسهیم ثانویه: مستقیم (نادیده گرفتن خدمات متقابل)، یکطرفه (تسهیم پلهای با اولویت)، دوطرفه (حل معادلات خطی).
- ✅ مبانی تسهیم: تعداد پرسنل، سطح زیربنا، ارزش دارایی، ساعت کار مستقیم و … باید با ماهیت هزینه تناسب داشته باشد.
- ✅ در روش دوطرفه، ابتدا هزینههای کل دوایر خدماتی با حل معادلات محاسبه، سپس بین دوایر تولیدی و سایر خدماتی تسهیم میشود.
📇 فلشکارتهای مرور سریع –